Związki jednopłciowe w Polsce: stan prawny i co możesz zrobić

Związki jednopłciowe w Polsce nadal nie mają własnej instytucji prawnej: nie ma u nas ani związków partnerskich, ani statusu osoby najbliższej, a ustawa, która miała go wprowadzić, w 2026 roku została zablokowana wetem prezydenta. Jednocześnie od 23 sierpnia 2026 r. urzędy stanu cywilnego mogą przepisywać do polskich rejestrów małżeństwa jednopłciowe zawarte za granicą. A to, czego prawo wciąż nie daje, możesz w dużej części zabezpieczyć sam – testamentem, pełnomocnictwami i upoważnieniami.

Piszę ten tekst dla facetów, którzy są w związku i zastanawiają się: „Co się stanie, jeśli trafi do szpitala?”, „Kto odziedziczy nasze mieszkanie?”, „Czy mamy jakiekolwiek prawa?”. Nie jestem prawnikiem, dlatego w sprawach majątkowych zawsze skonsultuj się z notariuszem albo adwokatem. Pokażę Ci jednak, jak wygląda sytuacja na koniec października 2026 r. i od czego zacząć.

Czy w Polsce są związki partnerskie?

Nie. W Polsce nie można zawrzeć ani małżeństwa, ani związku partnerskiego z osobą tej samej płci. Konstytucja w art. 18 mówi o małżeństwie jako związku kobiety i mężczyzny, a odrębnej ustawy o związkach partnerskich nigdy nie uchwalono.

W 2023 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka w sprawie Przybyszewska i inni przeciwko Polsce orzekł, że brak jakiejkolwiek formy prawnego uznania par jednopłciowych narusza prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego. Od tego czasu Polska ma obowiązek stworzyć takie rozwiązanie – i wciąż go nie stworzyła.

Co się stało z ustawą o statusie osoby najbliższej?

Sejm uchwalił ją 29 maja 2026 r. Ustawa miała pozwolić dwóm pełnoletnim osobom zawrzeć u notariusza umowę o wspólnym pożyciu i uregulować m.in. sprawy majątkowe, prawo do mieszkania, dostęp do informacji medycznej, pochówek oraz kwestie podatkowe i spadkowe. To nie były związki partnerskie, ale dla wielu par byłby to pierwszy realny krok.

Prezydent zawetował ustawę 17 lipca 2026 r. Sejm głosował nad odrzuceniem weta 17 września 2026 r. Za ponownym uchwaleniem opowiedziało się 232 posłów, a potrzebna była większość trzech piątych – weto zostało więc utrzymane. Na dziś ustawa nie obowiązuje i nie ma nowego przepisu, który by ją zastąpił.

Przyznam, że wiem, ile nadziei wiele par wiązało z tą ustawą. Jeśli czujesz złość albo zniechęcenie, to zrozumiałe. Warto jednak wiedzieć, że nawet bez ustawy masz kilka narzędzi, które naprawdę chronią Ciebie i partnera.

Czy małżeństwo zawarte za granicą jest uznawane w Polsce?

Coraz częściej tak. 25 listopada 2025 r. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (sprawa C-713/23) orzekł, że państwo członkowskie musi uznać małżeństwo osób tej samej płci, które obywatele Unii zawarli zgodnie z prawem w innym państwie UE, korzystając ze swobody przemieszczania się i pobytu – nawet jeśli jego własne prawo takich małżeństw nie przewiduje.

Na tej podstawie 20 marca 2026 r. Naczelny Sąd Administracyjny (sygn. II OSK 216/21) nakazał transkrypcję aktu małżeństwa dwóch mężczyzn, którzy pobrali się w Berlinie w 2018 r. Sąd uznał, że transkrypcja jest jedynym skutecznym sposobem uznania takiego małżeństwa w polskim systemie. Pamiętaj, że wyrok TSUE dotyczy małżeństw zawartych w innym państwie UE – przy ślubie poza Unią sytuacja jest mniej pewna.

Potem przyszły zmiany w urzędach. Rozporządzenie ministra cyfryzacji w sprawie wzorów dokumentów stanu cywilnego weszło w życie 23 sierpnia 2026 r. i wprowadziło wzory odpisów także dla małżeństw dwóch kobiet i dwóch mężczyzn. Dzięki temu każdy urząd stanu cywilnego może technicznie dokonać transkrypcji.

Wokół tych przepisów trwa jednak spór. 28 lipca 2026 r. Trybunał Konstytucyjny uznał rozporządzenie za niezgodne z Konstytucją w zakresie dotyczącym małżeństw osób tej samej płci, a rząd nie uznaje tego rozstrzygnięcia za wiążące. Niektórzy urzędnicy zapowiadali odmowy. Jeśli więc myślisz o transkrypcji, przygotuj się na to, że w Twoim urzędzie może to pójść gładko albo wymagać odwołania i sądu – i warto mieć wsparcie prawnika. Zakres praw po transkrypcji, np. w podatkach czy dziedziczeniu, nie jest też jeszcze w praktyce przesądzony, dlatego dokumenty opisane niżej nadal mają sens.

Jakie prawa ma partner w związku nieformalnym?

Niewiele, ale więcej, niż wiele osób myśli. Kilka przepisów mówi o osobie „pozostającej we wspólnym pożyciu”, a sądy coraz częściej stosują je także do par jednopłciowych.

• Informacja o zdrowiu. Ustawa o prawach pacjenta zalicza do osób bliskich także osobę pozostającą z pacjentem we wspólnym pożyciu oraz osobę wskazaną przez pacjenta. Najpewniej działa jednak pisemne upoważnienie, o którym niżej.
• Mieszkanie na wynajem. Sąd Najwyższy w uchwale z 28 listopada 2012 r. (III CZP 65/12) uznał, że osobą, która faktycznie pozostawała we wspólnym pożyciu z najemcą, może być także partner tej samej płci – jeśli więc stale mieszkał z najemcą do jego śmierci, wstępuje w najem.
• Spadek. Bez testamentu partner nie dziedziczy niczego. Majątek przejmuje rodzina, nawet jeśli nie utrzymywaliście z nią kontaktu.
• Podatki. Partner jest dla urzędu skarbowego osobą obcą: przy spadku lub darowiźnie trafia do III grupy podatkowej, ze stawką sięgającą 20%. Nie możecie też rozliczać się wspólnie.

Co możesz zrobić już dziś, żeby zabezpieczyć partnera?

Możesz przygotować kilka dokumentów, które w dużej części zastępują to, czego nie daje Wam prawo. Część zrobisz sam, część u notariusza.

1. Upoważnienie do informacji o stanie zdrowia i dokumentacji medycznej. Złóż je w przychodni, a przy pobycie w szpitalu – także w szpitalu. Możecie zrobić to obaj, wzajemnie.
2. Testament. Własnoręczny musi być w całości napisany ręcznie, podpisany i najlepiej opatrzony datą. Notarialny daje większą pewność i pozwala na zapis windykacyjny, czyli przekazanie partnerowi konkretnej rzeczy, np. mieszkania, od chwili otwarcia spadku. Pamiętaj, że najbliższa rodzina może dochodzić zachowku – omów to z notariuszem.
3. Pełnomocnictwo. Ogólne albo do konkretnych spraw – na wypadek, gdyby jeden z Was nie mógł załatwić czegoś sam. Przy nieruchomościach potrzebna jest forma notarialna.
4. Wskazanie partnera jako uposażonego. W ubezpieczeniu na życie i w PPK możesz wskazać jako uposażonego dowolną osobę, także partnera. To często najprostszy sposób, by pieniądze trafiły do niego szybko. Uwaga: dyspozycji wkładem na wypadek śmierci w banku nie wystawisz na partnera – prawo bankowe dopuszcza ją tylko na rzecz małżonka i najbliższej rodziny.
5. Wspólna własność. Kupując mieszkanie razem, zadbajcie o to, by w akcie notarialnym widniały obie osoby i by udziały odpowiadały temu, ile każdy z Was wnosi.

Wiem, że to brzmi chłodno. Ale właśnie tych dokumentów najczęściej brakuje, gdy dzieje się coś złego – i wtedy partner, z którym spędziłeś dwadzieścia lat, w szpitalu słyszy: „Informacji udzielamy tylko rodzinie”.

Jak rozmawiać o tym z partnerem?

Spokojnie i bez szukania winnego. Dla wielu par rozmowa o testamencie jest trudniejsza niż rozmowa o seksie, bo dotyka śmierci, pieniędzy i rodziny, która czasem nie akceptuje związku.

Pomaga oddzielenie dwóch rozmów: o tym, czego się boicie, i o tym, co konkretnie zrobicie. Na pierwszą dajcie sobie czas, drugą zamknijcie listą zadań z terminami. Jeśli w Waszych rozmowach często pojawiają się napięcia, zajrzyj do tekstu o komunikacji w związku albo o zasadach uczciwej kłótni.

Pytania do wspólnej rozmowy

1. Co by się stało z każdym z nas, gdyby jutro drugi trafił do szpitala?
2. Kto dziś odziedziczyłby nasze mieszkanie, oszczędności, samochód – i czy tego chcemy?
3. Czy nasze rodziny wiedzą o nas i jak zareagowałyby w kryzysie?
4. Które dokumenty przygotujemy w tym miesiącu, a które do końca roku?
5. Czy chcemy kiedyś zawrzeć małżeństwo za granicą i co by to dla nas znaczyło?

Zapiszcie odpowiedzi. Taka lista zamienia lęk w plan – a plan daje spokój, którego prawo na razie Wam nie daje.

Jak poradzić sobie z poczuciem niesprawiedliwości?

Daj sobie prawo do złości. Życie w kraju, który nie uznaje Twojego związku, to codzienny stres – psychologowie nazywają go stresem mniejszościowym. Pojawia się przy wypełnianiu formularzy, w rozmowie w banku, w szpitalnej poczekalni.

Pomaga to, na co masz wpływ: dokumenty, ludzie, którzy Was wspierają, i to, jak mówicie o swoim związku. Jeśli dopiero szukasz partnera, przeczytaj moje teksty o tym, jak znaleźć partnera, i o tym, jak korzystać z aplikacji randkowych dla gejów, nie tracąc siebie. Jeśli Twoja rodzina nie wie jeszcze o Twoim związku, pomocny może być wpis Coming out: jak bezpiecznie wyjść z szafy.

Jak coaching może pomóc parze w takiej sytuacji?

Coaching nie zastąpi prawnika ani notariusza. Pomaga za to w tym, co dzieje się między Wami: w rozmowie o przyszłości, pieniądzach i rodzinie, w podejmowaniu decyzji, które odkładacie od lat. Z parami pracuję w ramach coachingu dla par. Mówię szczerze, z empatią i nie potępiam.

Jeśli chcesz sprawdzić, czy to dla Was, umów się na bezpłatną konsultację. Opowiesz mi o swojej sytuacji, a ja powiem, czy mogę Ci pomóc w procesie coachingu.

Prawo zmienia się wolniej, niż byś chciał. Wasz związek nie musi na nie czekać, żeby był bezpieczny. Zacznij od jednego dokumentu w tym tygodniu.

Najczęstsze pytania

Przeczytaj też

Komunikacja w związku: jak ją rozwijać? 7 sposobów10 zasad uczciwej kłótni w związku. Jak kłócić się z klasąAplikacje randkowe dla gejów: jak korzystać, nie tracąc siebie